Jules Dassin

Jules Dassin, 18 Aralık 1911’de Middletown, Connecticut’ta dünyaya gelmiş, Amerikan sinemasında yönetmenliğin yanı sıra yapımcılık, yazarlık ve oyunculuk gibi farklı alanlarda da iz bırakan bir isimdi. McCarthy dönemi olarak anılan süreçte Hollywood’da uygulanan “kara liste” meselesinin doğrudan muhataplarından biri haline geldi; bu dönemde kariyerinin yönü değişti ve sonunda Fransa’ya taşınarak burada adını yeniden görünür kılmayı başardı. Sürgün gibi anılan bu sıçrayışın ardından sinema hayatına yeniden tutunabilen Dassin, özellikle kara film geleneğiyle öne çıktı; 1947’de çekilen Brute Force, 1948’de hayat bulan The Naked City ve 1949 tarihli Thieves' Highway, onun savaş sonrası dönemin önde gelen Amerikan sinemacıları arasında anılmasına büyük katkı sağladı. Dassin’in sinema tarihindeki etkisi en belirgin biçimde Rififi (1955) ile karşılık buldu. Türün daha erken örnekleri arasında sayılan bu çalışma, “soygun filmi” diye anılacak çizginin şekillenmesinde etkili bir başlangıç noktası oldu ve sonradan gelen pek çok heist yapımına ilham verdi; örnek olarak Ocean's Eleven (1960) gibi filmler bu etkiyi taşıdı. Rififi’nin bıraktığı iz yalnızca başkalarının çalışmalarında görünmekle kalmadı; Dassin’in kendi heist filmi Topkapi de bu mirasın bir uzantısı olarak değerlendirildi. Topkapi, Fransa’da ve İstanbul, Türkiye’de çekildi; kadrosunda Melina Mercouri yer aldı, Oscar ödüllü Peter Ustinov ise filmde boy gösterdi. Dassin, 1948 yılında Darryl F. Zanuck’un kendisini ofisine çağırarak kara listeye alınacağını bildirdiğini aktardı. Buna rağmen o sırada hâlâ Fox için bir film hazırlayıp çekebilmesine yetecek zaman vardı. Ancak süreç, Night and the City (1950) prodüksiyonu sürerken daha da sertleşti: Hollywood’da kara listeye bağlı kısıtlamalar bu aşamada devreye girdi ve Dassin’in stüdyo alanına girmesine izin verilmedi. Böylece film üzerinde düzenleme yapmak ya da müzikal skorun yönetiminde söz sahibi olmak gibi sorumluluklarını üstlenmesi engellendi. Yalnızca Hollywood içindeki bu engeller değil, yurtdışında iş bulmayı zorlaştıran başka bir duvar da vardı; ABD’deki dağıtım şirketleri, Hollywood kara listesine alınmış sanatçılarla ilişkilendirilen herhangi bir Avrupa filminin ABD dağıtımını da dışarıda bıraktığı için Dassin’in çalışmaları uluslararası dolaşımda ciddi biçimde zorlandı. Dassin’in yurtdışına açılma planı, işsizliğin uzamasıyla daha da karmaşık hale geldi. 1952 yılına gelindiğinde, yani iki yıl boyunca aktif olarak iş yapamadıktan sonra, aktris Bette Davis onu Broadway revue türündeki Two's Company’yi yönetmesi için görevlendirdi. Ne var ki yapım erken kapanınca Dassin yeniden Avrupa’ya yöneldi. Kara liste sonrası dönemde Dassin’in bir film yönetmeni olarak tekrar setlere dönmesi ise Rififi ile ancak 1954’te gerçekleşti; bu film Fransız yapımıydı. Onun kara liste sonrasındaki onlarca yıl süren yoğun üretiminin büyük bölümü de Avrupa merkezli yapımlardan oluştu. Avrupa’da giderek daha verimli bir kariyer sürmesi, ayrıca ikinci eşi aracılığıyla Yunanistan’la kurduğu ilişki ve soyadının Avrupa’da “Da-SAN” şeklinde telaffuz edilmesiyle Amerika Birleşik Devletleri’nde daha çok “DASS-in” diye söylenmesi, zamanla yaygın bir yanlış kanıya yol açtı: Dassin’in sanki Avrupalı bir yönetmen olduğu düşüncesi, bu telaffuz farkı ve onun Avrupa’daki görünürlüğü üzerinden güçlendi.